Formatief handelen

Op het Thomas a Kempis College wordt er gewerkt met formatief handelen. Op deze pagina leggen we uit wat dit precies betekent.

Landstede Groep

Formatief handelen op het Thomas a Kempis College

Op onze school geloven we dat leren méér is dan cijfers halen. We willen dat leerlingen groeien in hun denken, vaardigheden en zelfstandigheid. Daarom werken we met formatief handelen.

Wat is formatief handelen?

Formatief handelen betekent dat we tijdens de lessen voortdurend informatie ophalen over het leren van leerlingen. Zo weten we of iedereen op de goede weg zit, of dat er extra uitleg of oefening nodig is. We gebruiken die informatie direct om de les aan te passen. Zo krijgt elke leerling precies wat hij of zij nodig heeft om verder te komen.

Formatief handelen = tijdens het leren informatie verzamelen om het leerproces te verbeteren

Waarom doen we dit?
Veel leerlingen ervaren stress van toetsen, of leren tijdelijk 'voor het cijfer' zonder echt te begrijpen wat ze moeten doen. Met formatief handelen verleggen we de focus: we maken zichtbaar wat leerlingen al kunnen, en wat ze nog te leren hebben. Niet om te beoordelen, maar om beter te leren.

Dit zorgt voor:
- Meer motivatie, omdat leerlingen snappen waar ze naartoe werken
- Meer eigenaarschap, omdat ze weten hoe ze kunnen verbeteren
- Meer vertrouwen, omdat fouten maken normaal is er hoort bij leren.

Het draait om vier kernvragen die elke leerling zichzelf stelt:

Waar werk ik naartoe?
→ Wat is mijn leerdoel?
Waar sta ik nu?
→ Wat weet of kan ik al?
Wat is mijn volgende stap?
→ Wat moet ik nog leren of doen?
Hoe kom ik daar?
→ Welke aanpak helpt mij verder?

In deze video wordt formatief handelen verder uitgelegd (hier wordt de term 'formatief evalueren' gebruikt).

Formatief handelen in de praktijk

In de les zie je formatief handelen bijvoorbeeld zo terug:

De docent stelt een checkvraag: “Wat is het verschil tussen een bacterie en een virus?” Leerlingen schrijven hun antwoord op een wisbordje. De docent ziet in één oogopslag wie het begrijpt en wie nog hulp nodig heeft.
De klas bespreekt samen goede en minder goede antwoorden. Zo leren ze van elkaar en scherpen ze hun denken aan.
De les verandert op basis van wat blijkt: Als iedereen het snapt, gaan we sneller door. Zo niet, dan pakken we een voorbeeld samen aan of komt er een verlengde instructie.

Een voorbeeld uit de praktijk

In een aardrijkskundeles wil de docent starten met het thema klimaatverandering. Hij weet dat veel leerlingen denken dat een paar warme dagen meteen iets zeggen over het klimaat. Om te checken of deze misconceptie speelt, presenteert hij aan het begin van de les deze stelling: “Omdat het deze winter nauwelijks heeft gesneeuwd, verandert het klimaat.”

Leerlingen geven hun reactie op een wisbordje: eens of oneens, met een korte toelichting. De docent ziet dat een deel van de klas 'eens' heeft ingevuld – een teken dat het onderscheid tussen weer en klimaat nog niet helder is.

Hij onderbreekt zijn geplande uitleg en bespreekt klassikaal voorbeelden van weer en klimaat, laat leerlingen in duo’s extra voorbeelden bedenken, en herhaalt de checkvraag in een andere vorm: “Kun je op basis van één extreem warme zomer zeggen dat het klimaat verandert?”

Pas wanneer blijkt dat de meeste leerlingen nu het verschil helder hebben, start hij de volgende stap: het analyseren van klimaatgrafieken over langere periodes.

Wat betekent dit voor leerlingen en ouders?

Leerlingen komen regelmatig checkmomenten tegen in de les. Deze zijn niet bedoeld om te beoordelen, maar om te helpen leren.
De docent gebruikt deze momenten om te bepalen: kunnen we verder? Is er nog iets nodig?
Leerlingen leren om zelf te kijken: Wat kan ik al? Wat moet ik nog leren? Wat is mijn volgende stap?
Als ouder kun je je kind helpen door te vragen: Wat heb je geleerd van die checkmomenten? Wat deed je toen het nog niet lukte? Welke stappen ga je nu zetten?

Geen cijfers, wél feedback, inzicht en groei!

Meer informatie

Wil je je verder verdiepen in deze onderwijsmethode? In dit blog worden vijf veelgestelde vragen over formatief handelen helder beantwoord. Bezoek de website van website van Toetsrevolutie. Daar kun je het boek "Formatief handelen, van instrument naar ontwerp" gratis downloaden.